АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ ТІЛДЕРДІ ДАМЫТУ БАСҚАРМАСЫ


Қазақстан Тәуелсіздігінің болашағы үшін, өсіп-өркендеуі үшін, нығаюы үшін қазақтың – өзіміздің ұлттық бірлігіміз керек. Нұрсұлтан Назарбаев


Мемлекеттік тілде іс жүргізу   •    Мемлекеттік қызмет   •    Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл   •    Тіл саясаты   •    БАҚ біз туралы
Жаңалықтар   •    Байқау ережелері   •    Ономастика   •    Әдістемелік көмек   •    Кітапхана   •    Басшы   •   

Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы
Көрсетілім саны: 24045

Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы

Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы

Қаулы

 

Қазақстан Республикасындағы тiл туралы 1997 ж. 11 шiлдедегі № 151-I Қазақстан Республикасының Заңы 2008.21.11.


1 тарау. Жалпы ережелер (1 - 7 баптар) 
2 тарау. Тiл - мемлекеттiк және мемлекеттiк емес ұйымдар (8 - 15 баптар) мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында
3 тарау. Тiл - бiлiм беру, ғылым, мәдениет және (16 - 18 баптар) бұқаралық ақпарат құралдары саласында
4 тарау. Тiл - елдi мекен атауларында, жалқы өсiмдерде, (19 - 22 баптар) көрнекi ақпаратта
5 тарау. Тiлдi құқықтық қорғау (23 - 26 баптар) 
6 тарау. Тiлдi шетелдермен және халықаралық ұйымдармен (27 бап) қатынастарда пайдалану

Осы Заң Қазақстан Республикасында тiлдердiң қолданылуының құқықтық негiздерiн, мемлекеттiң оларды оқып-үйрену мен дамыту үшiн жағдай жасау жөнiндегi мiндеттерiн белгiлейдi, Қазақстан Республикасында қолданылатын барлық тiлге бiрдей құрметпен қарауды қамтамасыз етедi. 

1 тарау. Жалпы ережелер

1-бап. Негiзгi ұғымдар 

Осы Заңда мынадай ұғымдар пайдаланылады: 
диаспора - өзiнiң тарихи шығу тегiнен тысқары елде тұрып жатқан халықтың бiр бөлiгi (этникалық қауымдастық); 
ономастика - тiл бiлiмiнiң жалқы есiмдердi, олардың пайда болуы мен өзгеруiнiң тарихын зерттейтiн бөлiмi; 
орфография - дұрыс жазу ережесi, сөйленген сөздi (сөздер мен грамматикалық тұлғаларды) жазбаша беру тәсiлдерiнiң бiрiздiлiгiн белгiлейтiн ережелер жүйесi; 
топонимика - ономастиканың географиялық объектiлердiң атауларын, олардың пайда болуы, өзгеру, қолданылу заңдылықтарын зерттейтiн бөлiмi; 
транслитерация - бiр графикалық жүйедегi мәтiндер мен жекелеген сөздердi басқа графикалық жүйенiң құралдарымен әрiппе-әрiп арқылы беру. 
терминологиялық комиссия - экономиканың, ғылымның, техниканың, мәдениеттiң барлық салалары бойынша қазақ тiлiнiң терминологиялық лексикасы саласындағы ұсыныстарды әзiрлейтiн консультативтiк-кеңесшi орган; 
ономастикалық комиссия - географиялық объектiлердiң атауына және олардың атауларын өзгертуге бiрыңғай көзқарас қалыптастыру, топонимикалық атауларды қолдану мен есепке алуды ретке келтiру, Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұрасының құрамдас бөлiгi ретiнде тарихи атауларды қалпына келтiру, сақтау жөнiндегi ұсыныстарды әзiрлейтiн консультативтiк-кеңесшi орган; 
уәкiлеттi орган - тiлдердi дамыту саласындағы бiрыңғай мемлекеттiк саясатты iске асыруға жауапты орталық атқарушы орган. 

2-бап. Осы Заңның реттейтiн мәселесi 

Мемлекеттiк, мемлекеттiк емес ұйымдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарының қызметiнде тiлдердi қолдануға байланысты туындайтын қоғамдық қатынастар осы Заң реттейтiн мәселе болып табылады. 
Осы Заң жеке адамдар арасындағы қатынастарда және дiни бiрлестiктерде тiлдердiң қолданылуын реттемейдi. 

3-бап. Қазақстан Республикасындағы тiл туралы заңдар 

Қазақстан Республикасындағы тiл туралы заңдар Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi, осы Заңнан, тiлдердi қолдануға және дамытуға қатысты Қазақстан Республикасының өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiнен тұрады. 
Тiл туралы заңдар Қазақстан Республикасының азаматтарына, Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдiктерге және азаматтығы жоқ адамдарға қолданылады. 

4-бап. Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi 

Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi - қазақ тiлi. 
Мемлекеттiк тiл - мемлекеттiң бүкiл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттiк басқару, заң шығару, сот iсiн жүргiзу және iс қағаздарын жүргiзу тiлi. 
Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттiк тiлдi меңгеру - Қазақстан Республикасының әрбiр азаматының парызы. 
Үкiмет, өзге де мемлекеттiк, жергiлiктi өкiлдi және атқарушы органдар: Қазақстан Республикасында мемлекеттiк тiлдi барынша дамытуға, оның халықаралық беделiн нығайтуға; 
Қазақстан Республикасының барша азаматтарының мемлекеттiк тiлдi еркiн және тегiн меңгеруiне қажеттi барлық ұйымдастырушылық, материалдық-техникалық жағдайларды жасауға; 
қазақ диаспорасына ана тiлiн сақтауы және дамытуы үшiн көмек көрсетуге мiндеттi. 

5-бап. Орыс тiлiн қолдану 

Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады. 

6-бап. Мемлекеттiң тiл жөнiндегi қамқорлығы 

Қазақстан Республикасының азаматының ана тiлiн қолдануына, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тiлiн еркiн таңдауына құқығы бар. 
Мемлекет Қазақстан халқының тiлдерiн оқып-үйрену мен дамыту үшiн жағдай туғызу жөнiнде қамқорлық жасайды. 
Ұлттық топтар жинақты тұратын жерлерде iс-шаралар өткiзiлген кезде олардың тiлдерi пайдаланылуы мүмкiн. 

7-бап. Тiлдердiң қолданылуына кедергi келтiруге жол бермеу 

Қазақстан Республикасында тiлдiк белгiсi бойынша азаматтардың құқықтарын кемсiтуге жол берiлмейдi. 
Қазақстанда мемлекеттiк тiлдiң және басқа да тiлдердiң қолданылуына және оларды үйренуге кедергi келтiретiн лауазымды адамдардың iс-әрекеттерi Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауаптылыққа әкеп соқтырады. 

2 тарау. Тiл - мемлекеттiк және мемлекеттiк емес ұйымдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында

8-бап. Тiлдердiң қолданылуы 

Мемлекеттiк тiл Қазақстан Республикасы мемлекеттiк органдарының, ұйымдарының және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарының жұмыс және iс қағаздарын жүргiзу тiлi болып табылады, орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады. 
Мемлекеттiк емес ұйымдардың жұмысында мемлекеттiк тiл және қажет болған жағдайда басқа тiлдер қолданылады. 

9-бап. Мемлекеттiк органдар актiлерiнiң тiлi 

Мемлекеттiк органдардың актiлерi мемлекеттiк тiлде әзiрленiп, қабылданады, қажет болған жағдайда, мүмкiндiгiнше, басқа тiлдерге аударылуы қамтамасыз етiле отырып, оларды әзiрлеу орыс тiлiнде жүргiзiлуi мүмкiн. 

10-бап. Құжаттама жүргiзу тiлi 

Қазақстан Республикасының мемлекеттiк органдары жүйесiнде, ұйымдарында, меншiк нысанына қарамастан, статистикалық-есеп, қаржы және техникалық құжаттама жүргiзу мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде қамтамасыз етiледi. 
Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қатысушылары құжаттаманы мемлекеттік тілде және (немесе) орыс және (немесе) ағылшын тілдерінде жүргізуге құқылы. 

11-бап. Азаматтардың өтiнiштерiне қайтарылатын жауап тiлi 

Мемлекеттiк және мемлекеттiк емес ұйымдардың азаматтардың өтiнiштерi мен басқа да құжаттарға қайтаратын жауаптары мемлекеттiк тiлде немесе өтiнiш жасалған тiлде берiледi. 

12-бап. Қарулы Күштер мен құқық қорғану органдарындағы тiл 

Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерiнде, сондай-ақ әскери және әскерилендiрiлген құрамалардың барлық түрiнде, мемлекеттiк бақылау мен қадағалау, азаматтарды құқықтық қорғау ұйымдарында және құқық қорғау органдарында мемлекеттiк тiлдiң және орыс тiлiнiң қолданылуы қамтамасыз етiледi. 

13-бап. Сот iсiн жүргiзу тiлi 

Қазақстан Республикасында сот iсi мемлекеттiк тiлде жүргiзiледi, ал, қажет болған жағдайда, сот iсiн жүргiзуде орыс тiлi немесе басқа тiлдер мемлекеттiк тiлмен тең қолданылады. 

14-бап. Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы iстердi жүргiзу тiлi 

Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы iстер мемлекеттiк тiлде, ал қажет болған жағдайда, басқа да тiлдерде жүргiзiледi. 

15-бап. Мәмiлелер тiлi 

Қазақстан Республикасында жеке және заңды тұлғалардың жазбаша нысанда жасалатын барлық мәмiлелерi қажет болған жағдайда басқа тiлдердегi аудармасы қоса берiлiп, мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде жазылады. 
Шетелдiк жеке және заңды тұлғалармен жазбаша нысанда жасалатын мәмiлелер мемлекеттiк тiлде және тараптар үшiн қолайлы тiлде жазылады. 
Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығының қатысушылары мәмілелерді мемлекеттік тілде және (немесе) орыс және (немесе) ағылшын тілдерінде жасасуға құқылы. 

3 тарау. Тiл - бiлiм беру, ғылым, мәдениет және бұқаралық ақпарат құралдары саласында

16-бап. Тiл - бiлiм беру саласында 

Қазақстан Республикасында мемлекеттiк тiлде, ал ұлт топтары жинақы тұратын жерлерде солардың тiлдерiнде жұмыс iстейтiн мектепке дейiнгi балалар ұйымдарын құру қамтамасыз етiледi. 
Балалар үйлерiнде және оларға теңестiрiлген ұйымдарда оқыту, тәрбие беру тiлiн жергiлiктi атқарушы органдар олардағы балалардың ұлттық құрамын ескере отырып белгiлейдi. 
Қазақстан Республикасы бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі бiлiмдi мемлекеттiк тiлде, орыс тiлiнде, ал қажетiне қарай және мүмкiндiгi болған жағдайда басқа да тiлдерде алуды қамтамасыз етедi. Білім беру ұйымдарында мемлекеттiк тiл мен орыс тiлi мiндеттi оқу пәнi болып табылады және бiлiм туралы құжатқа енгiзiлетiн пәндер тiзбесiне кiредi. 

17-бап. Тiл - ғылым және мәдениет саласында 

Қазақстан Республикасында ғылым саласында, диссертацияларды ресiмдеу мен қорғауды қоса алғанда, мемлекеттiк тiл мен орыс тiлiнiң қолданылуы қамтамасыз етiледi. 
Мәдени шаралар мемлекеттiк тiлде және қажет болған жағдайда басқа да тiлдерде жүргiзiледi. 

18-бап. Баспасөз бен бұқаралық ақпарат құралдарының тiлi 

Қазақстан Республикасы баспа басылымдары мен бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттiк тiлдiң, басқа да тiлдердiң қолданылуын қамтамасыз етедi. 
Қажеттi тiлдiк ортаны жасау және мемлекеттiк тiлдiң толыққанды қолданылуы мақсатында, олардың меншiк нысанына қарамастан, телерадио арналары арқылы берiлетiн мемлекеттiк тiлдегi хабарлардың көлемi уақыт жағынан басқа тiлдердегi хабарлардың жиынтық көлемiнен кем болмауға тиiс. 

4 тарау. Тiл - елдi мекен атауларында, жалқы өсiмдерде, көрнекi ақпаратта

19-бап. Топонимикалық атауларды, ұйымдардың атауларын пайдалану тәртiбi 

Елдi мекендердiң, көшелердiң, алаңдардың, сондай-ақ басқа да физика-географиялық объектiлердiң дәстүрлi, тарихи қалыптасқан қазақша атаулары басқа тiлдерде транслитерация ережелерiне сәйкес берiлуге тиiс. 
Мемлекеттiк ұйымдардың, олардың құрылымдық бөлiмшелерiнiң атаулары мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде берiледi. Бiрлескен, шетелдiк ұйымдардың атаулары мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде транслитерация арқылы берiледi. 

20-бап. Кiсi есiмiн, әкесiнiң есiмiн және тегiн жазу 

Кiсi есiмiн, әкесiнiң есiмiн және тегiн ресми құжаттарда жазу Қазақстан Республикасының заңдары мен нормативтiк құқықтық актiлерiне сәйкес келуге тиiс. 

21-бап. Деректемелер мен көрнекi ақпарат тiлi 

Мемлекеттiк органдардың мөрлерi мен мөртаңбаларының мәтiнiнде олардың атаулары мемлекеттiк тiлде жазылады. 
Меншiк нысанына қарамастан, ұйымдардың мөрлерiнiң, мөртаңбаларының мәтiнi мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде жазылады. 
Бланкiлер, маңдайшалар, хабарландырулар, жарнамалар, прейскуранттар, баға көрсеткiштерi, басқа да көрнекi ақпарат мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде, ал қажет болған жағдайда басқа да тiлдерде жазылады. 
Қазақстанда өндiрiлетiн тауарлардың арнайы мәлiметтер көрсетiлген тауарлық жапсырмаларында (этикеткаларында), таңбаламаларында, нұсқаулықтарында мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде қажеттi ақпарат болуға тиiс. 
Шетелде өндiрiлген тауарлардың арнайы мәлiметтер көрсетiлген тауарлық жапсырмалары (этикеткалары), таңбаламалары, нұсқаулықтары импорттаушы ұйымдардың қаражаты есебiнен мемлекеттiк тiлдегi және орыс тiлiндегi аудармасымен қамтамасыз етiледi. 
Көрнекi ақпараттың барлық мәтiнi мынадай ретпен: мемлекеттiк тiлде - сол жағына немесе жоғарғы жағына, орыс тiлiнде он жағында немесе төменгi жағына орналасады, бiрдей өлшемдегi әрiптермен жазылады. Қажеттiгiне қарай көрнекi ақпараттың мәтiндерi қосымша басқа да тiлдерге аударылуы мүмкiн. Бұл жағдайда қарiп өлшемi нормативтiк құқықтық актiлерде белгiленген талаптардан аспауға тиiс. Ауызша ақпарат, хабарландыру, жарнама мемлекеттiк тiлде, орыс және қажет болған жағдайда, басқа да тiлдерде берiледi. 

22-бап. Тіл – байланыс саласында

Қазақстан Республикасының шегінде байланыс саласында мемлекеттік тілдің және орыс тілінің қолданылуы қамтамасыз етіледі. Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерге почта-телеграф жөнелтілімдері белгіленген халықаралық ережелерге сәйкес жүргізіледі. 

5 тарау. Тiлдi құқықтық қорғау

23-бап. Тiлдi мемлекеттiк қорғау 

Қазақстан Республикасында мемлекеттiк тiл және барлық басқа тiлдер мемлекеттiң қорғауында болады. Мемлекеттiк органдар бұл тiлдердiң қолданылуы мен дамуына қажеттi жағдай жасайды. 
Тiлдiң дамуы мемлекеттiк тiлдiң басымдығын және iс қағаздарын жүргiзудi қазақ тiлiне кезең-кезеңмен көшiрудi көздейтiн Мемлекеттiк бағдарламамен қамтамасыз етiледi. 
Мемлекеттiк тiлдi белгiлi бiр көлемде және бiлiктiлiк талаптарына сәйкес бiлуi қажет кәсiптердiң, мамандықтардың және лауазымдардың тiзбесi Қазақстан Республикасы заңдарымен белгіленедi. 
Қазақстан Республикасының Үкiметi терминологиялық және ономастикалық комиссияларды және қажет болған жағдайда басқа да құрылымдарды құрады. 

24-бап. Тiл туралы заңдарды бұзғаны үшiн жауаптылық 

Қазақстан Республикасының тiл туралы заңдарының бұзылуына кiнәлi мемлекеттiк органдардың бірінші басшылары не жауапты хатшылары немесе Қазақстан Республикасының Президенті айқындайтын өзге де лауазымды адамдары, кез келген меншiк нысанындағы ұйымдардың бiрiншi басшылары, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауапты болады. 
Лауазымды адамның мемлекеттiк тiлдi бiлмеу желеуiмен азаматтардың өтiнiштерiн қабылдаудан бас тартуы, сондай-ақ мемлекеттiк тiлде және басқа тiлдерде қызмет атқарылатын салада олардың қолданылуына кез келген кедергi келтiру Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жауаптылыққа әкелiп соғады. 

25-бап. Уәкiлеттi органның құзыретi 

Уәкiлеттi орган: 
1) тiлдердi дамыту саласындағы бiрыңғай мемлекеттiк саясаттың iске асырылуын қамтамасыз етедi; 
2) тiлдердi қолдану мен дамыту бағдарламасын және өзге де нормативтiк құқықтық актiлердi әзiрлейдi; 
3) орталық және облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) жергiлiктi атқарушы органдарында Қазақстан Республикасының тiл туралы заңдарының сақталуын бақылауды жүзеге асырады; 
4) Қазақстан Республикасының тiл туралы заңдарында белгiленген талаптардың бұзылуын жою туралы ұсынымдар жасайды, тиiстi органдарға Қазақстан Республикасының тiл туралы заңдарының бұзылуына кiнәлi лауазымды адамдарға тәртiптiк жазалау шараларын қолдану туралы ұсыныстар енгiзеді; 
5) тiлдердi дамыту саласындағы бiрыңғай мемлекеттiк саясатты iске асыру жөнiндегi қызметтiң ақпараттық, әдiстемелiк қамтамасыз етiлуiн ұйымдастырады; 
6) терминологиялық және ономастикалық комиссиялардың қызметiн үйлестiредi. 

25-1-бап. Ономастикалық комиссияның құзыретi 

1. Республикалық ономастикалық комиссияны Қазақстан Республикасының Yкiметi: 
1) Қазақстан Республикасының Президентiне облыстардың, аудандар мен қалалардың атауы және олардың атауларын өзгерту, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын өзгерту туралы қорытындылар енгiзу; 
2) Қазақстан Республикасының Үкiметiне өз құзыретi шеңберiндегi табиғи-географиялық, топонимикалық, өнеркәсiптiк және өзге де объектiлердiң атауы және олардың атауларын өзгерту туралы қорытындылар енгiзу мақсатында құрады. 
2. Облыстық ономастикалық комиссияларды облыстардың жергiлiктi атқарушы органдары: 
1) ауылдардың (селолардың), кенттердiң, ауылдық (селолық) округтердiң атауы және олардың атауларын өзгерту, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын өзгерту; 
2) облыстың жергiлiктi атқарушы органдарының құзыретi шеңберiндегi табиғи-географиялық, топонимикалық, өнеркәсiптiк және өзге де объектiлердiң атауы және олардың атауларын өзгерту туралы қорытындылар дайындау мен енгiзу мақсатында құрады. 
3. Қалалық ономастикалық комиссияларды: 
1) республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергiлiктi атқарушы органдары: 
қаладағы аудандардың, алаңдардың, даңғылдардың, бульварлардың, көшелердiң, тұйық көшелердiң, парктердiң, саябақтардың, көпiрлердiң және қаланың басқа да құрамдас бөлiктерiнiң атауы және олардың атауларын өзгерту, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын өзгерту; 
республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергiлiктi атқарушы органдарының құзыретi шеңберiндегi табиғи-географиялық, топонимикалық, өнеркәсiптiк және өзге де объектiлердiң атауы және олардың атауларын өзгерту туралы қорытындылар дайындау және енгiзу мақсатында құрады; 
2) облыстық маңызы бар қаланың жергiлiктi атқарушы органдары қаладағы аудандардың, алаңдардың, даңғылдардың, бульварлардың, көшелердiң, тұйық көшелердiң, парктердiң, саябақтардың, көпiрлердiң және қаланың басқа да құрамдас бөлiктерiнiң атауы және олардың атауларын өзгерту, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын өзгерту туралы қорытындылар дайындау және енгiзу мақсатында құрады. 

25-2-бап. Облыстың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) жергiлiктi атқарушы органының құзыретi 

Облыстың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) жергiлiктi атқарушы органы: 
1) тiлдердi қолдану мен дамытудың өңiрлiк бағдарламасын әзiрлеп, бекiтедi және оның орындалуын қамтамасыз етедi; 
2) орталық атқарушы органдардың аумақтық бөлiмшелерiнiң және аудандық атқарушы органдардың Қазақстан Республикасының тiл туралы заңдарын сақтауын бақылауды жүзеге асырады; 
3) Қазақстан Республикасының тiл туралы заңдарында белгiленген талаптардың бұзылуын жою туралы ұсынымдар жасайды, тиiстi органдарға Қазақстан Республикасының тiл туралы заңдарының бұзылуына кiнәлi лауазымды адамдарға тәртiптiк жазалау шараларын қолдану туралы ұсыныстар енгiзедi; 
4) мемлекеттiк тiлдi және басқа тiлдердi дамытуға бағытталған облыстық маңызы бар шаралар кешенiн жүзеге асырады; 
5) облыстық (республикалық маңызы бар қалалық, астаналық) ономастикалық комиссияның қызметiн қамтамасыз етедi. 

25-3-бап. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жергiлiктi атқарушы органының құзыретi 

Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жергiлiктi атқарушы органы: 1) ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) аумағында тiлдердi қолдану және дамытудың өңiрлiк бағдарламасын iске асыру жөнiндегi iс-шаралар жоспарын әзірлейді және оның жүзеге асырылуын қамтамасыз етедi; 
2) мемлекеттiк тiлдi және басқа тiлдердi дамытуға бағытталған аудандық (облыстық маңызы бар қала) деңгейдегi iс-шараларды жүргiзедi; 
3) облыстардың атқарушы органдарына ауылдардың (селолардың), кенттердiң, ауылдық (селолық) округтердiң атауы және олардың атауларын өзгерту, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясын өзгерту туралы ұсыныстар енгiзедi. 

26-бап. 2004.20.12 № 13-III ҚР Заңымен алып тасталды 

6 тарау. Тiлдi шетелдермен және халықаралық ұйымдармен қатынастарда пайдалану

27-бап. Тiл - халықаралық қызметте 

Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкiлдiктерi мен Қазақстан Республикасының халықаралық ұйымдар жанындағы өкiлдiктерiнiң қызметi мемлекеттiк тiлде, қажет болған жағдайда басқа да тiлдердi пайдаланып жүзеге асырылады. 
Екiжақты халықаралық шарттар, әдетте, уағдаласушы тараптардың мемлекеттiк тiлдерiнде жасалады, көпжақты халықаралық шарттар оған қатысушылардың келiсiмiмен белгiленген тiлдерде жасалады. 
Қазақстан Республикасында басқа мемлекеттер өкiлдерiмен өткiзiлетiн ресми қабылдаулар мен өзге де шаралар басқа тiлдерге аударылып, мемлекеттiк тiлде жүргiзіледi. 

Қазақстан Республикасының 
Президентi

Н. Назарбаев

 


 

 

Закон о языке Республики Казахстан

 

Закон Республики Казахстан от 11 июля 1997 года № 151-I

О языках в Республике Казахстан

Настоящий Закон устанавливает правовые основы функционирования языков в Республике Казахстан, обязанности государства в создании условий для их изучения и развития, обеспечивает одинаково уважительное отношение ко всем, без исключения, употребляемым в Республике Казахстан языкам. 

Глава 1. ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ

Статья 1. Основные понятия 

В настоящем Законе используются следующие понятия: 
диаспора - часть народа (этническая общность), проживающая вне страны его исторического происхождения; 
ономастика - раздел языкознания, изучающий собственные имена, историю их возникновения и преобразования; 
орфография - правописание, система правил, определяющих единообразие способов передачи речи ( слов и грамматических форм) на письме; 
топонимика - раздел ономастики, изучающий названия географических объектов, закономерности их возникновения, изменения, функционирования; 
транслитерация - побуквенная передача текстов и отдельных слов одной графической системы средствами другой графической системы. 
терминологическая комиссия - консультативно-совещательный орган, вырабатывающий предложения в области терминологической лексики казахского языка по всем отраслям экономики науки техники, культуры; 
ономастическая комиссия - консультативно-совещательный орган, вырабатывающий предложения по формированию единого подхода к наименованию и переименованию географических объектов, упорядочению употреблений и учету топонимических названий, восстановлению, сохранению исторических названий как составной части историко-культурного наследия Республики Казахстан; 
уполномоченный орган - центральный исполнительный орган, ответственный за реализацию единой государственной политики в сфере развития языков. 

Статья 2. Предмет регулирования настоящего Закона 

Предметом регулирования настоящего Закона являются общественные отношения, возникающие в связи с употреблением языков в деятельности государственных, негосударственных организаций и органов местного самоуправления. 
Настоящий Закон не регламентирует употребление языков в межличностных отношениях и в религиозных объединениях. 

Статья 3. Законодательство о языках в Республике Казахстан 

Законодательство о языках в Республике Казахстан основывается на Конституции Республики Казахстан, состоит из настоящего Закона, иных нормативных правовых актов Республики Казахстан, касающихся употребления и развития языков. 
Законодательство о языках распространяется на граждан Республики Казахстан, на иностранцев и лиц без гражданства, постоянно проживающих в Республике Казахстан. 

Статья 4. Государственный язык Республики Казахстан 

Государственным языком Республики Казахстан является казахский язык. Государственный язык - язык государственного управления, законодательства, судопроизводства и делопроизводства, действующий во всех сферах общественных отношений на всей территории государства. 
Долгом каждого гражданина Республики Казахстан является овладение государственным языком, являющимся важнейшим фактором консолидации народа Казахстана. 
Правительство, иные государственные, местные представительные и исполнительные органы обязаны: 
всемерно развивать государственный язык в Республике Казахстан, укреплять его международный авторитет; 
создавать все необходимые организационные, материально-технические условия для свободного и бесплатного овладения государственным языком всеми гражданами Республики Казахстан; 
оказывать помощь казахской диаспоре в сохранении и развитии родного языка. 

Статья 5. Употребление русского языка 

В государственных организациях и органах местного самоуправления наравне с казахским официально употребляется русский язык. 

Статья 6. Забота государства о языках 

Каждый гражданин Республики Казахстан имеет право на пользование родным языком, на свободный выбор языка общения, воспитания, обучения и творчества. 
Государство заботится о создании условий для изучения и развития языков народа Казахстана. 
В местах компактного проживания национальных групп при проведении мероприятий могут быть использованы их языки. 

Статья 7. Недопустимость препятствования функционированию языков 

В Республике Казахстан не допускается ущемление прав граждан по языковому признаку. 
Действия должностных лиц, препятствующих функционированию и изучению государственного и других языков, представленных в Казахстане, влекут за собой ответственность в соответствии с законами Республики Казахстан.

Глава 2. ЯЗЫК В ГОСУДАРСТВЕННЫХ И НЕГОСУДАРСТВЕННЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ И ОРГАНАХ МЕСТНОГО САМОУПРАВЛЕНИЯ

Статья 8. Употребление языков 

Языком работы и делопроизводства государственных органов, организаций и органов местного самоуправления Республики Казахстан является государственный язык, наравне с казахским официально употребляется русский язык. 
В работе негосударственных организаций используется государственный и, при необходимости, другие языки. 

Статья 9. Язык актов государственных органов 

Акты государственных органов разрабатываются и принимаются на государственном языке, при необходимости, их разработка может вестись на русском языке с обеспечением, по возможности, перевода на другие языки. 

Статья 10. Язык ведения документации 

Ведение учетно-статистической, финансовой и технической документации в системе государственных органов, организациях Республики Казахстан, независимо от форм собственности, обеспечивается на государственном и на русском языках. 
Участники регионального финансового центра города Алматы вправе вести документацию на государственном и (или) русском, и (или) английском языках. 

Статья 11. Язык ответов на обращения граждан 

Ответы государственных и негосударственных организаций на обращения граждан и другие документы даются на государственном языке или на языке обращения. 

Статья 12. Язык в Вооруженных Силах и правоохранительных органах 

В Вооруженных Силах Республики Казахстан, а также во всех видах воинских и военизированных формирований, в организациях государственного контроля и надзора, правовой защиты граждан и в правоохранительных органах обеспечивается функционирование государственного и русского языков. 

Статья 13. Язык судопроизводства 

Судопроизводство в Республике Казахстан ведется на государственном языке, а, при необходимости, в судопроизводстве наравне с государственным употребляется русский язык или другие языки. 

Статья 14. Язык производства по делам об административных правонарушениях 

Производство по делам об административных правонарушениях ведется на государственном языке, а при необходимости, и на других языках. 

Статья 15. Язык сделок 

Все сделки физических и юридических лиц в Республике Казахстан, совершаемые в письменной форме, излагаются на государственном и русском языках с приложением в необходимых случаях перевода на других языках. 
Сделки с иностранными физическими и юридическими лицами, совершаемые в письменной форме, излагаются на государственном и на приемлемом для сторон языке. 
Участники регионального финансового центра города Алматы вправе заключать сделки на государственном и (или) русском, и (или) английском языках. 

Глава 3. ЯЗЫК В ОБЛАСТИ ОБРАЗОВАНИЯ, НАУКИ, КУЛЬТУРЫ И СРЕДСТВАХ МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ

Статья 16. Язык в области образования 

В Республике Казахстан обеспечивается создание детских дошкольных организаций, функционирующих на государственном языке, а в местах компактного проживания национальных групп - и на их языках. 
Язык обучения, воспитания в детских домах и приравненных к ним организациях определяется местными исполнительными органами с учетом национального состава их контингента. 
Республика Казахстан обеспечивает получение начального, основного среднего, общего среднего, технического и профессионального, послесреднего, высшего и послевузовского образования на государственном, русском, а при необходимости и возможности, и на других языках. В организациях образования государственный язык и русский язык являются обязательными учебными предметами и входят в перечень дисциплин, включаемых в документ об образовании. 

Статья 17. Язык в области науки и культуры 

В Республике Казахстан в области науки, включая оформление и защиту диссертаций, обеспечивается функционирование государственного и русского языков. 
Культурные мероприятия проводятся на государственном и, при необходимости, на других языках. 

Статья 18. Язык печати и средств массовой информации 

Республика Казахстан обеспечивает функционирование государственного, других языков в печатных изданиях и средствах массовой информации. 
В целях создания необходимой языковой среды и полноценного функционирования государственного языка объем передач по телерадиовещательным каналам, независимо от форм их собственности, на государственном языке по времени не должен быть менее суммарного объема передач на других языках. 

Глава 4. ЯЗЫК В НАИМЕНОВАНИЯХ НАСЕЛЕННЫХ ПУНКТОВ, ИМЕНАХ СОБСТВЕННЫХ, ВИЗУАЛЬНОЙ ИНФОРМАЦИИ

Статья 19. Порядок использования топонимических названий, наименований организаций 

Традиционные, исторически сложившиеся казахские названия населенных пунктов, улиц, площадей, а также других физико-географических объектов на других языках должны воспроизводиться согласно правилам транслитерации. 
Наименования государственных организаций, их структурных подразделений даются на государственном и русском языках. Наименования совместных, иностранных организаций - с транслитерацией на государственном и русском языках. 
Статья 20. Написание личных имен, отчеств и фамилий 

Написание личных имен, отчеств, фамилий в официальных документах должно соответствовать законодательству и нормативным правовым актам Республики Казахстан. 

Статья 21. Язык реквизитов и визуальной информации 

Тексты печатей и штампов государственных органов содержат их названия на государственном языке. 
Тексты печатей, штампов организаций, независимо от форм собственности, составляются на государственном и русском языках. 
Бланки, вывески, объявления, реклама, прейскуранты, ценники, другая визуальная информация излагаются на государственном и русском, а при необходимости, и на других языках. 
Товарные ярлыки (этикетки) со специальными сведениями, маркировки, инструкции к товарам, производимым в Казахстане, должны содержать необходимую информацию на государственном и русском языках. 
Товарные ярлыки (этикетки) - со специальными сведениями, маркировки, инструкции к товарам зарубежного производства обеспечиваются переводом на государственный и русский языки за счет средств импортирующих организаций. 
Все тексты визуальной информации располагаются в следующем порядке: слева или сверху - на государственном, справа или снизу - на русском языках, пишутся одинаковыми по размеру буквами. По мере необходимости тексты визуальной информации могут быть приведены дополнительно и на других языках. При этом размеры шрифта не должны превышать установленных нормативными правовыми актами требований. Устная информация, объявления, реклама даются на государственном, русском и, при необходимости, на других языках. 

Статья 22. Язык в области связи

В области связи в пределах Республики Казахстан обеспечивается функционирование государственного и русского языков. Почтово-телеграфные отправления за пределы Республики Казахстан производятся согласно установленным международным правилам. 

Глава 5. ПРАВОВАЯ ЗАЩИТА ЯЗЫКОВ

Статья 23. Государственная защита языков 

Государственный и все другие языки в Республике Казахстан находятся под защитой государства. Государственные органы создают необходимые условия для функционирования и развития этих языков. 
Развитие языков обеспечивается Государственной программой, предусматривающей приоритетность государственного языка и поэтапный переход делопроизводства на казахский язык. 
Перечень профессий, специальностей и должностей, для которых необходимо знание государственного языка в определенном объеме и в соответствии с квалификационными требованиями, устанавливается законами Республики Казахстан. 
Правительством Республики Казахстан создаются терминологическая и ономастическая комиссии и, при необходимости, другие структуры. 

Статья 24. Ответственность за нарушение законодательства о языках 

Первые руководители государственных органов либо ответственные секретари или иные должностные лица, определяемые Президентом Республики Казахстан, организаций любой формы собственности, а также юридические и физические лица, виновные в нарушении законодательства Республики Казахстан о языках несут ответственность в соответствии с законодательством Республики Казахстан. 
Отказ должностного лица в принятии обращений граждан, мотивированный незнанием государственного языка, а также любое препятствование употреблению государственного и других языков в сфере их функционирования влекут за собой ответственность, предусмотренную законами Республики Казахстан. 

Статья 25. Компетенция уполномоченного органа 

Уполномоченный орган: 
1) обеспечивает реализацию единой государственной политики в сфере развития языков; 
2) разрабатывает программу функционирования и развития языков и иные нормативные правовые акты; 
3) осуществляет контроль за соблюдением законодательства Республики Казахстан о языках в центральных и местных исполнительных органах областей (города республиканского значения, столицы); 
4) дает рекомендации об устранении нарушений требований, установленных законодательством Республики Казахстан о языках, вносит предложения в соответствующие органы о применении мер дисциплинарного взыскания к должностным лицам, виновным в нарушении законодательства Республики Казахстан о языках; 
5) организует информационное, методическое обеспечение деятельности по реализации единой государственной политики в сфере развития языков; 
6) координирует деятельность терминологической и ономастических комиссий. 

Статья 25-1. Компетенция ономастической комиссии 

1. Республиканская ономастическая комиссия создается Правительством Республики Казахстан в целях: 
1) внесения Президенту Республики Казахстан заключений о наименовании и переименовании областей, районов и городов, а также изменения транскрипции их названий; 
2) внесения в Правительство Республики Казахстан заключений о наименовании и переименовании физико-географических, топонимических, промышленных и иных объектов находящихся в сфере его компетенции. 
2. Областные ономастические комиссии создаются местными исполнительными органами областей в целях подготовки и внесения следующих заключений о наименовании и переименовании: 
1) аулов (сел), поселков, аульных (сельских) округов, а также изменении транскрипции их названий; 
2) физико-географических, топонимических, промышленных и иных объектов, находящихся в сфере компетенции местных исполнительных органов области. 
3. Городские ономастические комиссии создаются: 
1) местными исполнительными органами города республиканского значения, столицы в целях подготовки и внесения следующих заключений о наименовании и переименовании: 
районов в городе, площадей, проспектов, бульваров, улиц, переулков, парков, скверов мостов и других составных частей города, а также изменении транскрипции их названий; 
физико-географических, топонимических, промышленных и иных объектов, находящихся в сфере компетенции местных исполнительных органов города республиканского значения, столицы; 
2) местными исполнительными органами города областного значения в целях подготовки и внесения следующих заключений о наименовании и переименовании: районов в городе, площадей, проспектов, бульваров, улиц, переулков, парков, скверов, мостов и других составных частей города, а также изменении транскрипции их названий. 

Статья 25-2. Компетенция местного исполнительного органа области (города республиканского значения, столицы) 

Местный исполнительный орган области (города республиканского значения, столицы): 
1) разрабатывает и утверждает региональную программу функционирования и развития языков и обеспечивает ее выполнение; 
2) осуществляет контроль за соблюдением законодательства Республики Казахстан о языках территориальными подразделениями центральных исполнительных органов и районными исполнительными органами; 
3) дает рекомендации об устранении нарушений требований, установленных законодательством Республики Казахстан о языках, вносит предложения в соответствующие органы о применении мер дисциплинарного взыскания к должностным лицам, виновным в нарушении законодательства Республики Казахстан о языках; 
4) осуществляет комплекс мер областного значения, направленных на развитие государственного и других языков; 
5) обеспечивает деятельность областной (города республиканского значения, столицы) ономастической комиссии. 

Статья 25-3. Компетенция местного исполнительного органа района (города областного значения) 

Местный исполнительный орган района (города областного значения): 
1) разрабатывает и обеспечивает осуществление плана мероприятий по реализации на территории района (города областного значения) региональной программы функционирования и развития языков; 
2) проводит мероприятия районного (города областного значения) уровня, направленные на развитие государственного и других языков; 
3) вносит предложения в исполнительные органы областей о наименовании и переименовании аулов (сел), поселков, аульных (сельских) округов, а также изменении их транскрипции. 

Статья 26. Исключена в соответствии с Законом РК от 20.12.04 г. № 13-III 

Глава 6. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЯЗЫКОВ В ОТНОШЕНИЯХ С ЗАРУБЕЖНЫМИ СТРАНАМИ И МЕЖДУНАРОДНЫМИ ОРГАНИЗАЦИЯМИ

Статья 27. Язык в международной деятельности 

Деятельность дипломатических представительств Республики Казахстан и представительств Республики Казахстан при международных организациях осуществляется на государственном языке с использованием, при необходимости, других языков. 
Двусторонние международные договоры заключаются, как правило, на государственных языках договаривающихся сторон, многосторонние международные договоры - на языках, определенных по согласию участников договора. 
Официальные приемы и другие мероприятия с представителями других государств в Республике Казахстан проводятся на государственном языке с переводом на другие языки. 

Президент 
Республики Казахстан

Н.НАЗАРБАЕВ